Wychodząc z założenia, że lepiej jest zapobiegać niż leczyć, a także mając na uwadze komfort pacjentów, zostało wprowadzone badanie wykrywające zakażenie kleszcza. Badanie wykonywane w technice genetycznej ( PCR) pozwala stwierdzić czy zostaliśmy ugryzieni przez kleszcza zakażonego Borellią, a więc czy istnieje ryzyko, że rozwinie się u Nas choroba. Czas oczekiwania na wynik jest na tyle krótki, że wyprzedza pojawienie się przeciwciał wykrywanych w surowicy. Nieobecność materiału genetycznego Borelli u kleszcza w zasadzie wyklucza możliwość rozwinięcia się Boreliozy.

1. Epidemiologia/Ogólnie
"Sezon kleszczowy" trwa od kwietnia do października. Do grupy szczególnie narażonych na zachorowanie na boreliozę należą osoby, które z powodów zawodowych (np. leśnicy, ogrodnicy) lub hobbistycznych spędzają czas wolny na łonie natury, w ogrodzie czy lesie. 
W około 10-20% przypadków ugryzienia przez kleszcza zarażonego boreliozą dochodzi do infekcji u ludzi. Ryzyko to zwiększa się gdy kleszcz długo pozostał wszczepiony w skórę (powyżej 24 godzin) oraz gdy do ugryzienia doszło w regionie o zwiększonej zachorowalności na boreliozę. Ukąszenia kleszczy często pozostają niezauważone szczególnie w przypadku postaci młodych.
Zakażenie borellią może przebiegać bezobjawowo (ograniczenie patogenu = spontaniczne wyzdrowienie) lub objawowo (Borelioza). W 60-70% przypadków infekcji objawowej w przeciągu 14-30 dni po ugryzieniu kleszcza  dochodzi do lokalnego zaczerwienienia skóry w miejscu ukąszenia (rumień wędrujący/ u ludzi różyca).
W  30 – 40 % przypadków borelioza objawia się dopiero w stadium rozsianej infekcji. Zakażenie borellią nie powoduje wytworzenia odporności immunologicznej przez co możliwe są reinfekcje. Do tej pory nie są dostępne szczepienia profilaktyczne. 

2. Rozróżnienie gatunków
W Europie występują następujące rodzaje:
• Borellia burgdorferi sensu stricto – głównie przy artretyzmie
• Borrelia garinii – objawy często dotyczą układu nerwowego 
• Borrelia afzelii – dotyczy głównie przypadków z późno występującymi objawami skórnymi
W europie borellię przenoszą kleszcze Genus ixodes (Ixodes ricinus)

3. Zalecenia dla pacjentów z jeszcze znajdującym się w skórze kleszczem, szczególnie krótko po ugryzieniu.
Kleszcza należy niezwłocznie i w całości usunąć. Ryzyko zachorowania na boreliozę wynosi w tym przypadku ok. 5%. Badania specyficznych przeciwciał nie są w tym momencie wskazane. Zaleca się obserwację skóry w okolicy ugryzienia przez 7 do 30 dni po ukąszeniu aby wykluczyć powstawanie zaczerwienienia. W momencie pojawienia się rumienia/zaczerwienienia w miejscu ugryzienia należy niezwłocznie udać się do lekarza. Zaczerwienienie,  które powstaje w momencie ukąszenia nie świadczy o zachorowaniu na boreliozę. 
Kleszcza,  który ukąsił pacjenta można poddać badaniu PCR na nosicielstwo boreliozy. Przy ujemnym wyniku PCR wykluczone jest zarażenie pacjenta boreliozą.
Nie zaleca się profilaktycznego stosowania antybiotyków po ukąszeniu przez kleszcza (również jeżeli wynik badania PCR kleszcza był dodatni) ponieważ ryzyko zarażenia boreliozą jest stosunkowo niewielkie.

4. Wcześnie zdiagnozowana borelioza – rumień wędrujący (Erythema migrans)
Rumień wędrujący pojawia się po 7 do 30 dniach od ugryzienia, jest to mała czerwona plamka lub punkt   pojawiający się w miejscu ugryzienia, który w przeciągu kolejnych dni, a nawet tygodni zwiększa się, często towarzyszy mu miejscowe swędzenie i uczucie palenia/pieczenia. Obszar zaczerwienienia ma kształt owalny wielkości od 4 do 15 cm, a jego kolor nie jest równomierny (jest cieniowany). 
Występuje wiele różnych rodzajów morfologicznych rumienia wędrującego (Erythema migrans) jak np. jednorodne formy nie przemieszczające się. Miejsca, w których najczęściej dochodzi do ugryzienia wywołującego zarażenie,  to zagłębienie skóry np. pachwiny, pachy obszar pod kolanami, a u dzieci głowa i kark/szyja. Wraz z rumieniem wędrującym pojawiają się często objawy podobne do tych występujących podczas grypy.

5. Postępowanie w celu postawienia diagnozy przy podejrzeniu infekcji pierwotnej
W wywiadzie chorobowym z pacjentem ugryzionym przez kleszcza należy uwzględnić (zawody o zwiększonym ryzyku zarażenia, przebywanie na obszarach gdzie występują kleszcze, praca w ogrodzie), występowanie rumienia wędrującego. Przy klasycznym obrazie klinicznym choroby ocenionym w ten sposób można zrezygnować z diagnostyki serologicznej i zastosować terapię antybiotykową.
Przy nietypowym obrazie choroby należy wykonać badanie przeciwciał przeciwko Borelli burgdorferi w surowicy jednak należy pamiętać o „okienku serrologicznym“ wynoszącym od ok. 2 do 8 tygodni.
Jeżeli istnieje możliwość przebadania kleszcza,  który ukąsił pacjenta (również gdy jest on martwy),  można szybko wykonać badanie techniką PCR w celu sprawdzenia czy kleszcz ten był nosicielem borelli. Ujemny wynik badania PCR wyklucza możliwość zarażenia pacjent borellią. 
Ważne: swoiste przeciwciała pojawiają się dopiero po 3 do 8 tygodniach od infekcji. Pierwotnie pojawiają się specyficzne przeciwciała IgM.
Diagnostyka różnicowa rumienia wędrującego (Erythema migrans):
• róża (Erysipel)
• reakcja lokalna na ukąszenie kleszcza czy innych insektów
(najczęściej występują bezpośrednio po ukąszeniu)
• grzybica ciała (Tinea corporis) – reakcja na środki farmakologiczne zalecane przez lekarza, kontaktowe zapalenie skóry
• ziarniak obrączkowy
• pokrzywka
• różne formy rumienia wyciekowego/wysiąkającego 
 
6. Wcześnie rozprzestrzeniająca się borelioza
W przypadku gdy borelioza nie została samoistnie wyeliminowana lub w wyniku niewystarczającego leczenia antybiotykowego rumienia wędrującego nie została w pełni wyleczona, dochodzi do ponownego wystąpienia boreliozy zaczynającego się od lokalnej infekcji w miejscu dawnego ugryzienia kleszcza. U ok 30% pacjentów z wtórną boreliozą występuje rumień wędrujący. 
Pierwsze objawy występują po ok 1 do 4 miesięcy od ukąszenia kleszcza.

Objawy ogólne:
Podobne do występujących przy grypie, mdłości, bóle głowy, lekka gorączka, bóle pleców, bóle mięśni, bóle stawów, apatia, obrzęk węzłów chłonnych, sztywnienie karku, szyi.
Objawy skórne:
Różnorodne rumienie wędrujące (Erythemata migrantia);
Limfocytoza w przebiegu boreliozy (łagodny rozrost układu limforetykularnego): pojawia się 1 do 2 miesięcy po infekcji; lokalne niebieskawo-czerwone grudki (często na małżowinie usznej, brodawkach piersiowych, nosie lub mosznie) o miękkiej, elastycznej konsystencji, często towarzyszy im miejscowe powiększenie węzłów chłonnych.
Objawy ze strony centralnego układu nerwowego:
Zapalenie opon mózgowych, przemijające porażenia nerwów, zapalenie opon i korzeni nerwowych (Bannwarth-Syndrom), aktywne zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego, zapalenie móżdżku, poprzeczne zapalenie rdzenia
Objawy sercowe:
Zapalenie osierdzia mięśnia sercowego występujące najczęściej jako blok-AV stopnia I do III; bardzo rzadko chroniczna, kardiomiopatia zastoinowa.
Objawy stawowe:
Przemieszczające się ostre zapalenie stawów lub nawet mijające obrzęki stawów („epizodyczne zapalenie stawów“), często wielostawowe lub asymetryczne jednostawowe zapalenie stawów
Objawy ze strony narządu wzroku:
Zapalenie tęczówki, zapalenie błony naczyniowej oka,  zapalenie opony twardej,  zapalenie mięśni okołooczodołowych, pozagałkowe zapalenie nerwu wzrokowego

Diagnostyka laboratoryjna:
1. Badanie serologiczne, przy podejrzeniu neuroboreliozy: diagnozę można potwierdzić badaniem wykonanym z płynu mózgowo- rdzeniowego i surowicy (z jednoczasowego pobrania). Jeżeli wynik badania serologicznego nie będzie zgodny z wcześniejszymi przypuszczeniami (seroujemny, reakcja nietypowa/niespecyficzna, niepewne miano szczątkowe (resttiter) wcześniejszej infekcji) można wykonać badanie:
2. Test transformacji limfocytów (LTT- Borelli).
3. Badanie patogenu/czynnika chorobotwórczego poprzez hodowanie: z zasady jest możliwe (biopsja skóry, płyn, krew) jednak w codziennej praktyce nie ma ono znaczenia (ograniczona czułość, duże obciążenie przedanalityczne, wysokie koszty, ma znaczenie tylko w przypadku celów naukowych) 
4. Badanie patogenu/czynnika chorobotwórczego poprzez analizę specyficznego DNA ( PCR-borelli) może być pomocne, szczególnie w punktatach stawów i biopsji (w szczególnych przypadkach również w powierzchniach skóry) jak również w płynie (płyn mózgowo-rdzeniowy). Mniej przydatna jest krew i mocz. Dodatni wynik PCR stanowi potwierdzenie przypuszczenia choroby, ujemny wynik PCR nie wyklucza boreliozy.

Diagnostyka różnicowa:
• Rumień wielopostaciowy wysiękowy 
• Chłoniak złośliwy
• Zapalenie opon mózgowych innego pochodzenia (np. wirusowe, inne bakteryjne)
• Niedowład fazowy innego pochodzenia (np. infekcja VZV, samoistny)
• Schorzenia korzeni i nerwów: dyskopatia, półpasiec (przedwysypkowy), zespół Guillain- Barré
• Zapalenia serca: gorączka reumatyczna, wirusowe zapalenie mięśnia sercowego
• Zapalenie mięśni: inne przypadki zapalenia mięśni, w szczególności reaktywne lub ropiejące

Kontrola skuteczności terapii przeprowadzana jest w pierwszej kolejności poprzez analizę stanu pacjenta. Przy podejrzeniu braku skuteczności terapii lub przy wystąpieniu reinfekcji zaleca się wykonanie badania LTT-borelli lub ponowne badanie zestawu płynu rdzeniowo mózgowego i surowicy.
Badanie specyficznych przeciwciał w krwi nie sprowadza się do kontrolowania przebiegu terapii, ponieważ przeciwciała te są bardzo trwałe,  długo utrzymują się w surowicy. 

7. Borelioza przewlekła (późnoobjawowa)
Symptomy pojawiają się 4 miesiące do kilku lat po wystąpieniu infekcji pierwotnej. Skojarzenie różnorodnych objawów z przebytą dawno temu infekcją jest z reguły bardzo trudne. 

Rozpoznanie:
Zapalenie stawów Lyme objawia się z reguły po więcej niż 6 miesiącach od infekcji pierwotnej (rumień wędrujący, ukąszenie kleszcza). Najczęściej ma przebieg chroniczno- nawrotowy i obejmuje duże stawy (często stawy kolanowe) powodując obrzęki i ból.
Przewlekła neuroborelioza objawia się najczęściej:
• Zapaleniem mózgu i rdzenia (ubytki neurologiczne, powolne pogarszanie się stanu pacjenta)
• Encefalopatią (zaburzenia świadomości i koncentracji, neuralgie, dzwonienie, szum w uszach,
• Zaburzeniami snu, depresją, drażliwością, przewlekłymi nudnościami
• Normociśnieniowe wodogłowie
• Zapalenie naczyń mózgowych, ‘zawał‘ mózgu – przewlekła  choroba korzeni i nerwów

"Zapalenie zanikowe skóry obwodowych części kończyn" (ACA) jest przewlekłym zapalnym, po części obrzękowym procesem  występującym głównie na wystawionych na ekspozycję słoneczną częściach ciała (głównie ręce). Po przewlekłym stadium zapalnym następuje przewlekłe stadium zanikowe (skora pergaminowa- typowy przypadek histologiczny). 
 
Dodatkowe objawy to: przeczulica, osłabienie mięśni, kurcze mięśni, pojedyncze lub wielokrotne włókniakowe grudki/guzki, miejscowe lub generalizowany obrzęk węzłów chłonnych.
Przewlekła borelioza oczu objawia się głównie zamgleniem rogówki, marginalne zapalenie rogówki, zapalenie nadtwardówki, zapalenie mięśni oka, zanik nerwu wzrokowego.

Diagnoza przewlekłej boreliozy (późnoobjawowej) :
Diagnozę można potwierdzić poprzez analizę serologiczną, w przypadku objawowego podejrzenia neuroboreliozy zaś, poprzez analizę zestawu surowicy i płynu mózgowo-rdzeniowego, ewentualnie poprzez test LTT-borellii. Przy zaskórnikowym zapaleniu skóry obwodowych części kończyn można dodatkowo wziąć pod uwagę wykonanie badania histologicznego.
Diagnostyka różnicowa :
• Zapalenie stawów Lyme: reumatoidalne zapalenie stawów,
• Włókniako-mięśniak
• przewlekła neuroborelioza: zapalne choroby neurologiczne innego pochodzenia (np.: wirusowego, stwardnienie rozsiane)
• ACA: zmiany skórne wynikające z niewydolności żylnej, sklerodermia (twardzina skóry), liszaj twardzinowy i zanikowy
Kontrola skuteczności terapii przeprowadzana jest w pierwszej kolejności analizując stan pacjenta (uwaga: poprawa następuje najczęściej powoli). Przy podejrzeniu braku skuteczności terapii lub przy wystąpieniu reinfekcji zaleca się wykonanie badania LTT-borelli lub ponowne badanie zastawu płynu mózgowo-rdzeniowego i surowicy.
Badanie specyficznych przeciwciał przeciwko boreliozie w krwi nie sprawdza się w monitorowaniu przebiegu terapii. 

8. Syndrom Post-Lyme
Zespół ten występuje w przypadku różnorodnego, nieefektywnego, długotrwałego leczenia boreliozy. Patogenetycznie rozważa się pierwotną aktywację układu (auto) immunologicznego i indukowane boreliozą zapalenie naczyń. 
Symptomy to: bóle głowy, bóle stawów, mdłości, lekkie zaburzenia kognitywne, zaburzenia snu.
Pomocne przy postawieniu rozpoznania są: badanie podmiotowe (Borelioza w wywiadzie) i badania serologiczne (badanie przeciwciał przeciwko Borellia burgdorferi).  LTT Borelii jest w większości ujemny ponieważ nie występuje aktywna infekcja borellią.
Rzadko występujące symptomy: mięśniobóle; zaburzenia psychosocjalne.
Do tej pory nie ma danych mówiących o długoterminowym leczeniu antybiotykowym.
 
9. Specjalne zalecenia dla neuroboreliozy
Neuroborelioza występuje w wyniku rozsianej infekcji  przez bakterie Borellia burgdorferi obejmującej układ nerwowy.
Ważne: ok. 50 % ukąszeń kleszczy pozostaje niezauważone! Tylko w ok. 60- 70 % infekcji występuje wczesny objaw rozwoju choroby jakim jest rumień wędrujący. 
Zapalenie rdzenia i opon mózgowych, zapalenie wielokorzeniowe (syndrom Garin-Bujadoux-Bannwarth) :
Tygodnie a nawet miesiące po infekcji (ugryzienie kleszcza!)
• Palące bóle korzeniowe (zapalenie nerwów)
• Asymetryczne zaburzenia czucia
• Zaburzenia widzenia często z pochodzenia nerwowego
• Znajduje się często w okolicy miejsca ukąszenia kleszcza (wywiad chorobowy z pacjentem!)
Rozpoznanie różnicowe: dyskopatie mogą nastąpić w wyniku nie rozpoznanego zapalenia korzeni nerwowych wywołanego borellią:
• Długotrwałe bóle
• Złe samopoczucie
• Zaburzenia czucia temperatury
• Zaburzenia czucia bólu

Porażenia nerwów czaszkowych:
Tygodnie a nawet miesiące po infekcji (ugryzienie kleszcza!)
Dotknięte nerwy czaszkowe:
• Nerw twarzowy (często, jako obustronne porażenie nerwów twarzowych),
• Nerwy okoruchowe,
• Nerwy wzrokowe (bardzo rzadko)
Diagnostyka różnicowa: np. krwawienia, zator naczyniowy, nowotwór, stwardnienie rozsiane, kiła układu nerwowego.
 
Zapalenie mózgu, rdzenia kręgowego :
Należą do późnych symptomów boreliozy: bardzo wielopostaciowe -
• Porażenia nerwów czaszkowych
• Zaburzenia chodzenia
• Porażenie dwu- lub czterokończynowe
• Zaburzenie oddawania moczu
• Epilepsja
• Zaburzenia osobowości
• Demencja
• Zaburzenia snu
• Zaburzenia koncentracji
• Chroniczne zmęczenie
• Psychozy
Diagnostyka róznicowa: obejmuje również stwardnienie rozsiane, kiła układu nerwowego, infekcje wirusowe (np. FSME)

10. Laboratoryjna diagnostyka neuroboreliozy
Surowica/ krew:
1. wykrywanie przeciwciał (EIA dla przeciwciał IgG- i IgM) 
2. przy dodatnim wyniku powyższego testu wykonuje się oznaczenie metodą Immunoblot dla przeciwciał IgG /IgM.
3. kolejność testów wymienionych powyżej jest obecnie kwestionowana, z propozycją wykonania pierwotnie Immunoblot a następnie w technice ELISA
4. Przy niejasnym wyniku badania serologicznego i odpowiednich symptomach należy wykonać wyjaśniający test transformacji limfocytów (LTT- Borelli)
Płyn rdzeniowo mózgowy:
1. Liczba komórek w płynie rdzeniowo mózgowym (badanie należy wykonać w przeciągu 1-2 godzin od pobrania materiału!)
2. Białko całkowite w płynie mózgowo-rdzeniowym
3. Q-Albumina (płyn mózgowo-rdzeniowy /Surowica)
4. Q-IgG, Q-IgM, Q-IgA (Płyn mózgowo-rdzeniowy/Surowica)
5. Prążki oligoklonalne (Płyn mózgowo-rdzeniowy/Surowica)
6. Przeciwciała przeciwko Borelli burgdorferi (indeks specyfikacji przeciwciał - "ASI") (Płyn mózgowo-rdzeniowy/Surowica)
7. Ilość aktywowanych komórek B (Płyn mózgowo-rdzeniowy)
Typowe wyniki badań w płynie rdzeniowo mózgowym przy neuroboreliozie
1. Liczba komórek: lekko podwyższona
2. Białko całkowite: podwyższone
3. Q-Albumina: lekkie do średnio ciężkich zaburzeń krew-płyn rdzeniowo mózgowy 
4. Q-IgG, Q-IgM, Q-IgA: Synteza wewnątrzoponowa (reakcja trójklasowa) z dominacją przeciwciał IgM
5. Prążki oligoklonalne: wykryte
6. Borellia burgdorferi - ASI: wykrycie syntezy przeciwciał wewnątrzoponowych przeciwko Borelli burgdorferi
7. Liczba aktywowanych limfocytów B: podwyższone
Interpretacja wyników badań laboratoryjnych powinna nastąpić z uwzględnieniem lekarskiej oceny stanu pacjenta oraz danych uzyskanych poprzez wywiad chorobowy z pacjentem.

Wychodząc z założenia, że lepiej jest zapobiegać niż leczyć, a także mając na uwadze komfort pacjentów, zostało wprowadzone badanie wykrywające zakażenie kleszcza. Badanie wykonywane w technice genetycznej ( PCR) pozwala stwierdzić czy zostaliśmy ugryzieni przez kleszcza zakażonego Borellią, a więc czy istnieje ryzyko, że rozwinie się u Nas choroba. Czas oczekiwania na wynik jest na tyle krótki, że wyprzedza pojawienie się przeciwciał wykrywanych w surowicy. Nieobecność materiału genetycznego Borelli u kleszcza w zasadzie wyklucza możliwość rozwinięcia się Boreliozy.

Wszystkie wymienione badania wykonywane są w Laboratoriach Synevo.
Informacji na temat metod, materiału, czasu oczekiwania na wynik, udzieli wykwalifikowany pracownik laboratorium Synevo Warszawa, ul. Dzika 4, tel. 022 -636 37 86.