Wrodzony przerost nadnerczy (WPN) to jedna z najczęstszych chorób genetycznych o podłożu endokrynologicznym u człowieka. Mimo to przez dekady wymykała się szybkiej diagnostyce – z poważnymi niekiedy konsekwencjami. W tym artykule wyjaśniamy, jakie są rodzaje i przyczyny wrodzonego przerostu nadnerczy, jak choroba objawia się u kobiet i mężczyzn na różnych etapach życia oraz – przede wszystkim – kiedy i jakie badania pozwalają ją wykryć i monitorować.
Enzym działa w mniej niż 1%, co dotyka 65–75% pacjentów z klasyczną postacią WPN. To najcięższa forma: niedobór kortyzolu i aldosteronu prowadzi do przełomu nadnerczowego już w 1.–3. tygodniu życia dziecka.
Enzym zachowuje 1–5% sprawności, dotyczy 25–35% przypadków klasycznych. Aldosteron jest produkowany w wystarczającej ilości, więc kryzys elektrolitowy nie wystąpi – dominuje natomiast wirylizacja (nadmiar androgenów powoduje pojawienie się cech typowych dla płci męskiej u dziewczynek).
Enzym działa na poziomie 20–50%. To najłagodniejsza i klinicznie najczęściej diagnozowana forma WPN. Objawy – takie jak hirsutyzm, trądzik czy nieregularne miesiączki – nie pojawiają się przy urodzeniu, lecz dopiero w okresie dojrzewania lub w dorosłości.
Wrodzony przerost nadnerczy dziedziczy się autosomalnie recesywnie – choroba ujawnia się tylko wtedy, gdy dziecko odziedziczy uszkodzoną kopię genu od obojga rodziców jednocześnie. Jedna wadliwa kopia nie wystarczy, by zachorować – jej nosiciel pozostaje zdrowy.
Gen odpowiedzialny za produkcję 21-hydroksylazy nosi nazwę CYP21A2 i leży na chromosomie 6. W jego sąsiedztwie znajduje się nieaktywna kopia tego samego genu – tzw. pseudogen (CYP21A1P), który jest z nim niemal identyczny w 98%. Ta bliskość to pułapka: podczas podziału komórek dochodzi do pomyłek – fragmenty pseudogenu „wklejają się” w miejsce właściwego genu i go uszkadzają. Właśnie tak powstaje ok. 70–75% wszystkich mutacji powodujących WPN.
Przerost nadnerczy powoduje różne objawy poniżej znajdują się te najbardziej prawdopodobne.
Ujawnia się zwykle w okresie dojrzewania lub w dorosłości:
U mężczyzn postać nieklasyczna WPN często przebiega bezobjawowo; czasami obserwuje się zmniejszenie płodności.
Charakterystyczne objawy to: wirylizacja, nadciśnienie tętnicze, hipokaliemia (obniżone stężenie potasu) oraz brak nadmiernej utraty sodu.
Objawy wrodzonego przerostu nadnerczy różnią się w zależności od płci chorego.
| Płeć | Charakterystyczne objawy |
| Kobiety | Wirylizacja (postać klasyczna), hirsutyzm, trądzik, nieregularne miesiączki, trudności z zajściem w ciążę |
| Mężczyźni | Noworodki często wyglądają prawidłowo (ryzyko opóźnionej diagnozy), przedwczesne dojrzewanie, niepłodność z powodu TART |
WPN jest u kobiet rozpoznawany częściej, ponieważ hiperandrogenizm daje wyraźne, zauważalne objawy.
Przerost nadnerczy istotnie zakłóca oś hormonalną regulującą zdrowie reprodukcyjne u każdej płci.
Odpowiednie leczenie (szczególnie w przypadku postaci nieklasycznej) zazwyczaj przywraca płodność.
Największy problem stanowią guzy TART, które uciskają kanaliki nasienne i prowadzą do:
Regularne USG jąder może zapobiec trwałym zmianom.
Diagnostykę u noworodków należy rozpocząć pilnie, gdy urodzi się noworodek z niejednoznacznymi narządami płciowymi lub gdy wystąpią objawy kryzysu nadnerczowego u niemowlęcia (brak apetytu, wymioty, brak przyrostu masy ciała, odwodnienie, niskie ciśnienie).
| Grupa | Wskazania do badań |
| Dzieci | Przedwczesne owłosienie łonowe, szybki wzrost z zaawansowanym wiekiem kostnym, przedwczesne dojrzewanie |
| Kobiety | Hirsutyzm, zaburzenia miesiączkowania, objawy PCOS wymagające różnicowania, trudności z zajściem w ciążę |
| Mężczyźni | Problemy z płodnością, guzy jąder w USG |
Kluczowych informacji dostarcza oznaczenie następujących parametrów:
W diagnostyce wskazana jest analiza genu CYP21A2, szczególnie przy niejednoznacznych wynikach laboratoryjnych. Badanie zalecane jest zwłaszcza w przypadku planowania ciąży przez parę, w której jedno lub oboje jest nosicielem mutacji – wykonuje się je wówczas jako część diagnostyki prenatalnej.
Przy podejrzeniu wrodzonego przerostu nadnerczy zaleca się <strong>USG nadnerczy</strong>, <strong>USG jąder</strong> (w kierunku TART) oraz MRI/CT w przypadkach trudnych diagnostycznie.
Leczenie WPN jest przewlekłe i wymaga indywidualnego doboru terapii. Stosowane metody obejmują:
Dziewczynki z klasyczną postacią CAH, u których doszło do wirylizacji narządów płciowych, mogą wymagać feminizującej genitoplastyki. Zabiegi powinny być wykonywane wyłącznie w specjalistycznych ośrodkach referencyjnych.
Wrodzony przerost nadnerczy nie jest jedną chorobą – jest spektrum. Na jednym końcu: noworodek w stanie zapaści z dramatycznie zaburzonymi elektrolitami, który bez leczenia nie przeżyje pierwszych tygodni. Na drugim: dorosła osoba z subtelnym niedoborem enzymu, u której jedynym sygnałem przez lata pozostaje oporny trądzik lub brak owulacji. Wczesna diagnostyka oraz odpowiednio dobrana terapia są kluczowe dla zdrowia i prawidłowego rozwoju pacjentów.
Polecane badania
